สุจิตต์ วงษ์เทศ คัดตัดตอนและปรับปรุงจาก

พระเจ้าพรหม "วีรบุรุษในตำนาน" ของโยนกล้านนา

พระเจ้าพรหม เป็นชื่อ "วีรบุรุษในตำนาน" ไม่มีหลักฐานว่ามีตัวตนจริง แต่ประวัติศาสตร์ฉบับ "ล้าหลัง-คลั่งชาติ" ของทางการ ยกย่องและเชื่อถือว่ามีตัวตนอยู่จริงๆ แล้วยอยกเป็น "มหาราช" องค์แรกในประวัติศาสตร์ไทย เรียกพระเจ้าพรหมมหาราช

เมื่อไม่มีหลักฐานประวัติศาสตร์โบราณคดี มาเป็นพยานสนับสนุน เรื่องพระเจ้าพรหมก็เป็น "ความเชื่อ" ของผู้คนในตระกูลไทย-ลาวกลุ่มหนึ่งที่อยู่ทางทิศเหนือ แล้วแพร่กระจายลงทางทิศใต้สู่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาในยุคหลังๆ

ความเชื่อเรื่องพระเจ้าพรหม มีมาแต่ครั้งไหน? เมื่อไร? ไม่มีหลักฐาน ฉะนั้นไม่มีใครตอบได้ชัดเจน แต่น่าเชื่อว่ามีมาแต่ครั้งหลังรับ "ศาสนา" จากชมพูทวีป เพราะคำว่า "พรหม" ไม่ใช่ชื่อพื้นเมือง หากได้มาจากนามเทวดาของพวกที่เคารพนับถือฮินดู-พุทธ อนึ่ง "พรหม" ยังเป็นชื่อต้นกำเนิดมนุษย์มีอยู่ในพระธรรมศาสตร์ที่ได้จากพระมโนสารฤาษีแห่งรามัญประเทศด้วย

ราชสำนักกรุงศรีอยุธยาในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๒๐๙๑-๒๑๑๑) มีความเชื่อเรื่องพระเจ้าพรหมเป็น "ปฐมบรมกษัตริย์" อยู่แล้ว เพราะเมื่อคราวที่โปรดให้ตั้งเมืองนครไชยศรี (ที่อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม) ก็ได้ชื่อนี้มาจากนามพระเจ้าไชยศิริ เมืองเชียงแสน (ที่อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย) ซึ่งเป็นโอรสพระเจ้าพรหม แล้วเชื่อกันมาแต่ครั้งก่อนหน้านั้นว่าเสด็จหนีการรุกรานจากชนกลุ่มอื่นมาก่อบ้านสร้างเมืองอยู่ที่นั่น

แต่มีเอกสารชุดหนึ่งของชาวยุโรป แสดงให้รู้ว่าชาวพระนครศรีอยุธยาจำนวนหนึ่ง มีความเชื่อว่าพระเจ้าพรหมเป็น "ปฐมบรมกษัตริย์" ของพวกตนมานานแล้ว ตั้งแต่ก่อนแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. ๒๑๗๒-๒๑๙๙) คือเอกสารของ วัน วลิต, ตาชาต และลาลูแบร์

"พรหมเทพ"

ในเอกสาร วัน วลิต

วัน วลิต เป็นพ่อค้าชาวฮอลันดา เดินทางเข้ามาประจำสำนักงานการค้าอยู่ที่พระนครศรีอยุธยา ระหว่าง พ.ศ. ๒๑๗๖-๒๑๘๕ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ได้ศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับราชอาณาจักรสยามในสมัยนั้น แล้วเรียนรู้ภาษาไทยด้วย นิทานเรื่อง "ปฐมบรมกษัตริย์" ของชาวสยามแห่งกรุงศรีอยุธยาที่จดไว้ เขาคงฟังมาจากคำบอกเล่าของชาวพระนครศรีอยุธยา ทั้งที่เป็นขุนนาง ข้าราชการและพ่อค้าประชาชนสมัยนั้น อาจกล่าวว่ามีการบันทึกนิทานเรื่อง "พระเจ้าพรหม" เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าที่สุดก็ได้ มีความตอนหนึ่งว่า

"มีพราหมณ์ผู้หนึ่งชื่อ พรมเทพ (Fra Mae Thip) เป็นผู้สร้างอาณาจักรสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินองค์แรก เป็นผู้ออกกฎหมายและก่อตั้งศาสนา แต่เนื่องจากความชั่วร้ายและดื้อดึงของมนุษย์เรา พรมเทพได้สละราชอาณาจักรและตำแหน่งพระเจ้าแผ่นดิน ทรงหนีไปอยู่ที่ภูเขาและสิ้นพระชนม์ที่นั่น หลังจากที่พระองค์สิ้นพระชนม์ราชอาณาจักรก็เริ่มเสื่อมลง จนกระทั่งได้กลายเป็นแผ่นดินที่รกร้างอีกครั้งหนึ่ง"

พระเจ้าพรหม
ในพระราชพงศาวดาร

ครั้นต่อมาจะเป็นด้วยเหตุประการใดไม่แจ้ง กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงนิพนธ์พระราชพงศาวดารสังเขปขึ้นมาใหม่ มีความต้นเรื่องต่างกับพงศาวดารกรุงสยาม (ของรัชกาลที่ ๒)

เริ่มด้วยกษัตริย์เมืองเชียงรายพ่ายศึก ได้อพยพชาวเมืองเชียงรายหนีลงมาทางทิศใต้ แล้วสร้างบ้านเมืองใหม่บริเวณเมืองแปบ ซึ่งเป็นเมืองร้างอยู่ริมแม่น้ำปิง (อยู่คนละฟากเมืองกำแพงเพชรปัจจุบัน) ภายหลังให้ชื่อใหม่ว่าเมืองไตรตรึงษ์ ต่อมามีลูกเขยเป็นสามัญชนคนเข็ญใจชื่อ นายแสนปม ได้เป็นกษัตริย์เมืองเทพนคร พระนามว่าสมเด็จพระเจ้าศิริชัยเชียงแสน มีโอรสชื่อ เจ้าอู่ทอง ซึ่งต่อมาคือ สมเด็จพระรามาธิบดี ผู้ทรงสร้างกรุงศรีอยุธยา

ถ้าพิจารณาความต้นเรื่องของพระราชพงศาวดารสังเขป ฉบับกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสให้ละเอียด จะพบว่ามีตำนาน ๒ เรื่องอยู่ปนกัน

ตอนต้น เป็นเรื่องพระเจ้าพรหม (ผู้พ่อ) จากดินแดนแคว้นโยนกบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำกก-อิง-โขง ขับไล่ขอมดำลงมาถึงดินแดนเมืองกำแพงเพชร กับเรื่องพระเจ้าไชยสิริ (ผู้ลูก) แห่งเมืองโยนกนครศรีช้างแสน และเวียงไชยปราการ ถูกกษัตริย์เมืองสุธรรมวดี (สะเทิม อยู่ในพม่า) โจมตีขับไล่หนีลงมาถึงดินแดนเมืองกำแพงเพชรเช่นเดียวกับพระเจ้าพรหม (ผู้พ่อ) ทั้ง ๒ เรื่องนี้มีอยู่ในตำนานสิงหนวติกุมาร

ตอนปลาย เป็นนิทานท้องถิ่น บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา เรื่องท้าวแสนปม ที่สืบเชื้อสายลงมาเป็นท้าวอู่ทอง

ความเชื่อเรื่องพระเจ้าพรหมแคว้นโยนก เป็นต้นเค้าราชวงศ์กษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยา มิได้เพิ่งมีเมื่อกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์พระราชพงศาวดารสังเขปนี้เท่านั้น หากมีร่องรอยมาแต่กรุงศรีอยุธยาแล้ว ตั้งแต่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิโปรดให้ตั้งเมืองนครชัยศรี ก็เอาชื่อเมืองมาจากเค้าความเชื่อเรื่องพระเจ้าไชยศิริ เมืองเชียงแสน ซึ่งเป็นโอรสพระเจ้าพรหม แม้ในเอกสาร วัน วลิต ก็ระบุนิทานเรื่องพรมเทพ ส่วนเอกสารของตาชาตกับลาลูแบร์แม้จะไม่ชัดเจนโดยตรง แต่ก็มีร่องรอยของการเคลื่อนย้ายจากสองฝั่งโขง แต่ที่ชัดเจนคือเอกสารชื่อ พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน ที่ชาวล้านนาแต่งขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ ๒๓ ร่วมสมัยกรุงศรีอยุธยา ระบุว่า พระมหากษัตริย์อยุธยา เป็นชาติเชื้อวงศาแห่งพระยาพรหมกุมาร แสดงว่าชาวล้านนายุคนั้นก็เชื่ออย่างนั้นเช่นเดียวกัน

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ก็ทรงเชื่อเรื่องเชื้อสายวงศ์ของพระเจ้าพรหมมาสร้างแล้วครองกรุงศรีอยุธยา ตามพระราชพงศาวดารสังเขป ของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ดังสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์เล่าเรื่องนี้ว่า

"มีพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้หมอดีนส่งไปลงพิมพ์ในหนังสือไจนีสเรโปสิตอรี ที่เมืองกิ่งตังเมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔ ว่าพระเจ้าอู่ทองเปนราชบุตรเขยของพระเจ้าศิริไชยเชียงแสน ได้รับราชสมบัติสืบพระวงศ์ทางพระมเหษี ครองราชสมบัติอยู่ ๖ ปี เกิดโรคห่าขึ้นในพระนคร จึงย้ายมาตั้งราชธานีที่เมืองศรีอยุธยา" (ตำนานหนังสือพระราชพงศาวดาร พระนิพนธ์ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พิมพ์อยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๑ ฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ โรงพิมพ์ไทย สะพานยศเส พ.ศ. ๒๔๕๗)

พระเจ้าพรหม-ท้าวฮุ่งหรือขุนเจือง
"วีรบุรุษในตำนาน" ต่างเผ่าพันธุ์

คำบอกเล่าเรื่องพระเจ้าพรหม คงจะแพร่หลายอยู่ในกลุ่มชนที่รู้จักกันภายหลังชื่อ ไทยใหญ่ ก่อน เพราะต่อมามีผู้บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร รวมไว้ในเอกสารสำคัญชื่อ ตำนานสิงหนวติกุมาร (ตัดตอนมาพิมพ์รวมอยู่ในเรื่องแรกของเล่มนี้แล้ว) อันเป็นตำนานของตระกูลไทย-ลาวพวกหนึ่ง ที่มีถิ่นฐานบ้านเมืองเดิมอยู่ทางฟากตะวันตกของแม่น้ำสาละวิน (ในดินแดนพม่าตอนเหนือ บางทีเรียกแม่น้ำคง แต่ในตำนานเรียกแม่น้ำสาระพู) ซึ่งรับรู้ทั่วกันว่าเป็นหลักแหล่งของไทยใหญ่สืบมาถึงปัจจุบัน

ด้วยเหตุนี้ อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม จึงเสนอความเห็นว่า พระเจ้าพรหม เป็นผู้นำของพวกไทยใหญ่ (อยู่ในบทความเรื่อง ไทยน้อย ไทยใหญ่ ไทยสยาม รวมพิมพ์อยู่ในบทความเรื่องที่ ๒ ของเล่มนี้แล้ว)

ตำนานสิงหนวติกุมาร ถือเป็นเอกสารเก่าสุด แรกสุด เท่าที่มีอยู่ขณะนี้ ที่จดเรื่องพระเจ้าพรหมไว้เป็นลายลักษณ์อักษร น่าเชื่อว่าเป็นเอกสารเก่ามีมาแต่ครั้งเมืองเชียงใหม่เป็นราชธานีของแคว้นล้านนา (ตรงกับยุคกรุงศรีอยุธยา) เรื่องพระเจ้าพรหมที่มีในเอกสารเล่มอื่น เรื่องอื่น ล้วนคัดลอกไปจากตำนานเล่มนี้ แต่บางฉบับได้ดัดแปลงต่อเติมให้ต่างไปบ้างก็มี

พระเจ้าพรหมในตำนาน ได้รับยกย่องเป็น "วีรบุรุษ" นักรบ ผู้ขับไล่ขอมดำที่มารุกรานครอบครองดินแดนโยนก พาหนะคู่บุญญาบารมีของนักรบอย่างพระเจ้าพรหมคือช้าง เป็นช้างเผือก มีชื่อพานคำ เรียกช้างเผือกพานคำ

เหตุที่ได้ชื่อช้างเผือกพานคำ หรือช้างพานคำ เพราะได้นิมิตจากเทวดาให้เอาพาน คือพังลาง หรือผางลาง (คล้ายฆ้องหรือระฆัง) ทำด้วยทองคำ ไปประโคมตีที่ริมแม่น้ำโขง งูใหญ่จะกลายร่างเป็นช้างเผือกผุดขึ้นมาคู่บุญ แล้วเป็นพาหนะสำคัญปราบปรามศัตรูพาลทุกทิศทาง

ส่วนพาน หรือฆ้อง มักทำด้วยโลหะ เช่น ทองคำ ทองแดง หรือสำริด เป็นสัญลักษณ์ของความเป็นผู้มีอำนาจ เป็นหัวหน้าเผ่าพันธุ์ มีตัวอย่างอยู่ในกลุ่มชนเผ่าทั่วไปของภูมิภาคอุษาคเนย์ ทั้งผืนแผ่นดินใหญ่ และหมู่เกาะ

ช้างพานคำ กับพาน หรือฆ้อง ไม่ได้เป็นสมบัติคู่บารมีของพระเจ้าพรหมเท่านั้น แต่ยังเป็นสมบัติคู่บารมีของท้าวฮุ่งหรือขุนเจืองด้วย ผมเคยเขียนอธิบายไว้ในคำนำเสนอ หนังสือมหากาพย์ของอุษาคเนย์ ท้าวฮุ่ง ขุนเจือง วีรบุรุษสองฝั่งโขง (ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ พิมพ์รวมเล่มครั้งแรก สิงหาคม ๒๕๓๘) มีความต่อไปนี้

"ช้างพานคำ" กับ "ข้า (ข่า) พางดำ"

ตระกูลมอญ-เขมร เช่น พวกข่า (ข้า), ลัวะ (ละว้า) ฯลฯ ล้วนมีความผูกพันและภักดีต่อตระกูลของท้าวฮุ่งฯ อย่างยิ่ง ดังจะเห็นว่าเมื่อท้าวฮุ่งฯ ยังเยาว์มีกลุ่มชนผู้ภักดีเลื่อมใสเอาสิ่งของพิเศษมาให้เป็นเครื่องกำนัลบรรณาการ มีช้างจำนวนหนึ่งพร้อมด้วยช้างเผือกเชือกหนึ่งชื่อช้างพานคำ ต่อมาพวกชนเผ่า (ข้า-ข่า) พางดำอยู่บนภูสูง นำเอาดาบเหล็กเล่มหนึ่งชื่อดาบฮางเซ็งกับฆ้องเงินคู่หนึ่งมามอบให้อีก มีโคลงพรรณนาว่า
๏ ขึ้นชื่อได้ช้างเผือก พานคำ
กงชุมพูไป่ทัน เทียมได้
ฝูงหมู่ พางดำข้าพูสูง ดั้นฮอด
เขาก็ นำดาบกล้าทังฆ้อง คู่เงิน ฯ

๏ มาแต่ห้องภูซาง เหล็กหล่อ
คันว่า แกว่งเงือดชี้มารย้าน หย่อนขาม ฯ

๏ มุกมาศแก้วฮองใส่ ประดับดี
ชื่อว่า ตาวฮางเซ็งซ่าใน แดนข้า
ฯลฯ

ชื่อช้างเผือกว่า "พานคำ" หมายถึงฆ้องทองคำ พานแปลว่าฆ้อง ตำนานหลายเล่มเล่าเป็นนิทานว่าขุนเจืองต้องเอาฆ้องทองคำไปตีให้ดังกังวาน จึงจับช้างเผือกเชือกนี้ได้ เหตุการณ์นี้มีอยู่ในเรื่องพระเจ้าพรหมได้ช้างเผือกพานคำเป็นพาหนะคู่บุญบารมีด้วย และเรียกบริเวณที่ได้ช้างเผือกพานคำว่า เวียงพานคำ (คืออำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย) แสดงว่ามีการหยิบยืมนิทานกันต่อมา

ข้า (ข่า) พางดำ (มีผู้รู้ตั้งข้อสังเกตว่าอาจเป็น "ยางดำ" ) ตีดาบเหล็กจากแหล่งแร่ที่ภูซางพร้อมทั้งฆ้องเงินคู่หนึ่ง

ภูซาง เป็นชื่อภูเขาเทือกหนึ่งมีอยู่หลายแห่ง แต่ในที่นี้น่าจะหมายถึงเทือกเขาที่อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา กั้นพรมแดนไทย-ลาว (ซางเป็นชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่งในสกุลไม้ไผ่ เรียกต้นซาง หรือไผ่ซาง หรือไม้ซาง)

เรื่องราวตอนนี้แสดงว่า ที่ภูซางนอกจากจะมีต้นซางขึ้นอยู่เต็มไปหมดแล้ว ยังมีแร่เหล็กใช้ตีดาบได้ด้วย ย่อมเป็นหลักฐานยืนยันอีกชั้นหนึ่งว่ากลุ่มชนบนที่สูงมีความชำนาญถลุงโลหะ เช่นเหล็ก ดังเรื่องปู่เจ้าลาวจกบนดอยตุง (ที่เชียงราย)

ชื่อภูซางในโคลงท้าวฮุ่งฯ อาจหมายถึงที่อื่นได้อีกเพราะชื่อสถานที่มักเรียกซ้ำกัน แต่ก็ต้องเป็นเขตที่สูงและมีแหล่งโลหะอยู่ด้วย (และอาจเป็นภูซ้างหรือภูซวงก็ได้ด้วย เพราะเอกสารโบราณไม่เคร่งครัดการลงวรรณยุกต์ ขณะเดียวกันผู้ถอดมาเป็นภาษาปัจจุบันก็อาจไขว้เขวได้)

บริเวณอำเภอเชียงคำเป็นส่วนหนึ่งของที่ราบลุ่มน้ำแม่อิง มีทั้งเขตที่สูงและเขตที่ราบ มีร่องรอยวัฒนธรรม "หินตั้ง" ของกลุ่มชนบนที่สูงที่เกี่ยวข้องกับท้าวฮุ่งฯ ตลอดไปจนถึงอำเภอเทิง และอำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ที่น้ำแม่อิงไหลลงแม่น้ำโขง แล้วมีเส้นทางคมนาคมไปเกี่ยวข้องกับดินแดนล้านช้างที่เมืองหลวงพระบางจนถึงทุ่งไหหินที่เมืองเชียงขวางในประเทศลาวได้ ปัจจุบันอำเภอเชียงคำเป็นท้องที่ที่มีชาวลื้ออยู่มากที่สุด ชาวลื้อพวกนี้เคลื่อนย้ายมาจากสิบสองพันนาไปอยู่เมืองน่านก่อน แล้วส่วนหนึ่งโยกย้ายมาอยู่ที่นี่ตามเส้นทางคมนาคมยุคโบราณ

จะเห็นว่าของสำคัญตอนนี้คือฆ้อง มีทั้งฆ้องเงินและฆ้อง (ทอง) คำ

ฆ้อง เป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและความศักดิ์สิทธิ์ที่มีพัฒนาการมาจากมโหระทึกสำริดตั้งแต่ยุคโลหะเมื่อราว ๓,๐๐๐ ปีมาแล้ว หรือมิฉะนั้นก็เกิดขึ้นควบคู่มากับมโหระทึก นับเป็นอารยธรรมเก่าแก่ที่สุดของภูมิภาคอุษาคเนย์โดยเฉพาะ เพราะไม่พบในภูมิภาคอื่น เช่น อินเดีย และจีน (คนไทยอยู่ที่นี่ ที่อุษาคเนย์ โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ, ศิลปวัฒนธรรม ๒๕๓๗, หน้า ๑๓๘-๑๗๕) มีร่องรอยอยู่ในประเพณีต่างๆ ดังนี้

โคลงเรื่องขุนบรม ตอนพญาแถนหลวงทำพิธี "ราชาภิเษก" ให้ขุนบรม (หรือบูฮม) เป็นกษัตริย์ ต้องมี "เครื่องกษัตรา" หลายชนิด ในจำนวนนั้นมีฆ้องอยู่ด้วย ว่า "เสียงหน่วยฆ้อง ปานฟ้าผ่าสุเมรุ" ต่อมาเมื่อขุนบรมแบ่งสมบัติให้ลูกชายเจ็ดคน ในพงศาวดารล้านช้างระบุว่าลูกคนโตคือขุนลอได้รับฆ้องเป็นเครื่องยศที่ลูกชายคนรองๆ ลงไปไม่ได้ฆ้อง

ในมหากาพย์เรื่องท้าวฮุ่งฯ เอง ก็เต็มไปด้วยบทพรรณนาถึงเสียงฆ้องเมื่อต้องการกล่าวถึงความศักดิ์สิทธิ์ ทุกวันนี้ยังใช้ฆ้องเป็นสัญลักษณ์ของการบูชาในพระพุทธศาสนา และยังมีอยู่ในชนเผ่าทั่วไปทั้งบนผืนแผ่นดินใหญ่และหมู่เกาะของภูมิภาคอุษาคเนย์ โดยเฉพาะพวกลาวเทิง (ข้า-ข่า) ในประเทศลาวยังแขวนฆ้องเป็นราวเรียงลำดับตั้งแต่ขนาดใหญ่ไปหาขนาดเล็ก (คล้าย "หม่างซอง" ของพวกไทยใหญ่) ใช้ตีในพิธีกรรมสำคัญ เช่นเดียวกับพวกจ้วงในกวางสีตีมโหระทึกหลายขนาดที่แขวนเป็นราว

ท้าวฮุ่ง-ต้นแบบ "วีรบุรุษในตำนาน"
กรณีพระเจ้าพรหมมีช้างพานคำคู่บุญบารมี กับมีฆ้องหรือพานเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจ เหมือนท้าวฮุ่งทุกอย่าง ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นความจงใจ หยิบยืมถ่ายเท หรือลอกเลียนเพื่อผลอย่างใดอย่างหนึ่ง

แต่ใครเป็นต้นแบบให้ใคร? แล้วทำไปเพื่ออะไร? ต้องช่วยกันคิด ช่วยกันพิจารณาอย่างรอบคอบ

เรารู้มาแล้ว ว่าพระเจ้าพรหมเป็นผู้นำของพวกไทยใหญ่ แล้วท้าวฮุ่งล่ะเป็นผู้นำของใคร? พวกไหน?

อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม เสนอว่า ท้าวฮุ่งเป็นผู้นำของพวกลัวะ จะเป็นจริงหรือไม่? ขอให้ตรวจสอบความเป็นมาของท้าวฮุ่งเสียก่อน ผมเขียนไว้อย่างละเอียดแล้วในคำนำเสนอ หนังสือมหากาพย์ของอุษาคเนย์ ท้าวฮุ่ง ขุนเจือง วีรบุรุษสองฝั่งโขง (ศิลปวัฒนธรรมฉบับพิเศษ พิมพ์รวมเล่มครั้งแรก สิงหาคม ๒๕๓๘)

ท้าวฮุ่ง ขุนเจือง วีรบุรุษสองฝั่งโขง

ท้าวฮุ่ง หรือขุนเจือง เป็นชื่อของ "วีรบุรุษทางวัฒนธรรมข้ามพรมแดนเผ่าพันธุ์สองฝั่งโขง" (ฮุ่ง ก็คือรุ่ง หมายถึงสว่าง, สุกใส / เจือง หรือเจื่อง หรือเจี่ยง หมายถึงจอม, ยอดเยี่ยม, เป็นเอก) ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์และวรรณกรรมไทยสมัยโบราณ

ยุคแรกๆ เรื่องท้าวฮุ่ง ขุนเจือง คงเป็นคำบอกเล่าของผู้คนเผ่าพันธุ์ต่างๆ มาก่อน ต่อมาพวกตระกูลไทย-ลาว เอาคำบอกเล่ามาเรียบเรียงแล้วบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในรูปของร้อยแก้วกับร้อยกรอง ทำให้เรื่องของท้าวฮุ่งฯ เป็นที่รับรู้แพร่หลายออกไปอย่างกว้างขวาง มีความสำคัญทั้งในแง่ประวัติศาสตร์และวรรณคดี

ประเพณีการเรียบเรียงเรื่องต่างๆ เป็นลายลักษณ์อักษรในรูปของ "ตำนาน" มีหลักฐานว่าเริ่มขึ้นในล้านนาประเทศเมื่อราวหลังพุทธศตวรรษที่ ๒๐ (หลัง พ.ศ. ๑๙๐๐) หลังจากนั้นประเพณีนี้แพร่หลายไปเป็นแบบอย่างให้บ้านเมืองทางลุ่มน้ำโขงกับลุ่มน้ำเจ้าพระยาและที่อื่นๆ ฉะนั้นเรื่องท้าวฮุ่งฯ ทั้งที่เป็นร้อยแก้วกับร้อยกรองจึงเรียบเรียงขึ้นหลัง พ.ศ. ๑๙๐๐ แล้วแต่งเติมเสริมต่อกันเรื่อยๆ มา ทำให้เรื่องท้าวฮุ่งฯ แต่ละฉบับมีรายละเอียดแตกต่างกันบ้าง

หนังสือโคลงเรื่องท้าวฮุ่งหรือขุนเจืองแต่งด้วยฉันทลักษณ์ "โคลงสองฝั่งโขง" เกือบ ๕,๐๐๐ บท บรรดากลุ่มชนสองฝั่งโขงเรียก "หนังสือเจือง" และจิตร ภูมิศักดิ์ มีความเห็นว่าเป็นวรรณคดีประเภทที่จะต้องเรียกว่า "มหากาพย์" เพราะเป็นวรรณคดีที่เล่าเรื่องวีรบุรุษด้วยภาษาโบราณอย่างยิ่ง นับว่าโบราณกว่าวรรณคดีเรื่องใดๆ ในอีสาน และยังมีร่องรอยที่แสดงว่าภาษาที่ใช้เป็นภาษาทางล้านช้างหลวงพระบาง แต่บางคำก็เหลื่อมล้ำเข้าไปเป็นภาษาของไตโยนหรือไตยวน คือภาษาแบบโยนกหรือล้านนา

จิตรเชื่อว่าเป็นวรรณคดีที่แต่งขึ้นในบริเวณล้านช้างหลวงพระบางในสมัยโบราณ อย่างต่ำก็ต้องราวปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ขึ้นไป นั่นคือในปูนเดียวกับการสร้างกรุงศรีอยุธยาเป็นอย่างน้อย สำนวนที่ใช้ในหนังสือเจืองมีที่ตรงและใกล้เคียงกับสำนวนในศิลาจารึกครั้งสุโขทัย (กลางพุทธศตวรรษที่ ๑๙-๒๐) และตรงกับสำนวนครั้งต้นอยุธยาในวรรณคดีไทยภาคกลางมากทีเดียว (โองการแช่งน้ำ, สำนักพิมพ์ดวงกมล ๒๕๒๔, หน้า ๒๑๑)

วีรบุรุษทางวัฒนธรรมข้ามพรมแดนเผ่าพันธุ์
บทความเรื่อง ขุนเจือง : สำนึกร่วมทางวัฒนธรรมของคนในลุ่มน้ำโขงตอนบน โดย ศรีศักร วัลลิโภดม (พิมพ์ครั้งแรกในวารสารเมืองโบราณ ปีที่ ๒๐ ฉบับที่ ๑/มกราคม-มีนาคม ๒๕๓๗) น่าจะถือเป็นบทสรุปในชั้นแรกนี้ได้ว่า ท้าวฮุ่งฯ เป็น "วีรบุรุษข้ามพรมแดนทางเผ่าพันธุ์และวัฒนธรรมสองฝั่งโขง" คือไม่ได้เป็นสมบัติของชนกลุ่มใดหรือเผ่าใดเลย

อาจารย์ศรีศักรเริ่มต้นเรื่อง ด้วยการอธิบายภาพรวมอย่างกว้างๆ ของดินแดนล้านนาที่ประกอบด้วยที่ราบลุ่มเชียงใหม่กับที่ราบลุ่มเชียงราย โดยกล่าวว่าการให้ความสำคัญกับบุคคลสำคัญในตำนาน ระหว่างแอ่งเชียงใหม่กับแอ่งเชียงรายมีไม่เท่ากันในสำนึกของคนส่วนมาก โดยเฉพาะเรื่องของพระนางจามเทวี ผู้เป็นปฐมกษัตริย์ของแคว้นหริภุญไชย กับขุนเจืองผู้เป็นกษัตริย์องค์สำคัญของเมืองพะเยา และบ้านเมืองทั้งหลายในแอ่งเชียงราย ทั้งนี้ก็เพราะในแอ่งเชียงใหม่มีหลักฐานทางโบราณคดีที่อาจกำหนดอายุได้มาสนับสนุน แต่ไม่อาจกระทำเช่นเดียวกันได้ในแอ่งเชียงรายที่มีหลักฐานประเภทตำนานพงศาวดารก่อนสมัยล้านนา ทั้งๆ ที่เรื่องราวของบุคคลและเหตุการณ์ในตำนานพงศาวดารเหล่านั้น มีข้อมูลที่มีค่าอย่างยิ่งต่อการศึกษาถึงความสัมพันธ์ ทางสังคมและความสำนึกร่วมทางวัฒนธรรมของผู้คนในแอ่งเชียงรายและภูมิภาคลุ่มน้ำโขงตอนบน ในส่วนรวมที่ยังไม่ใช่คนไทย แต่เป็นคนหลายเผ่าพันธุ์

อาจารย์ศรีศักรสรุปว่า สถานะการเป็นคนไทยที่เกิดขึ้นในล้านนานั้น เนื่องมาจากผู้คนในภูมิภาคนี้เปลี่ยนจากนับถือผีมานับถือพุทธ และการใช้ภาษาไทยกับอักษรไทยในการสื่อสาร แต่ก่อนที่จะหันไปนับถือพุทธนั้น กลุ่มชนในแถบนี้มีจุดศูนย์รวมที่แสดงให้เห็นความรุ่งเรืองอยู่ที่เรื่องราวของขุนเจือง ซึ่งเป็นผู้นำทางวัฒนธรรมคนสำคัญ ในยุคที่บ้านเมืองผ่านขั้นตอนของการสร้างบ้านแปลงเมืองมาแล้ว เป็นยุคที่มีเมืองเป็นศูนย์กลางของแว่นแคว้นแล้ว เช่น เมืองหิรัญนครเงินยาง เมืองเชียงราย และเมืองพะเยา เป็นต้น

การเป็นผู้นำทางวัฒนธรรมของขุนเจือง ต่างจากผู้นำในการสร้างบ้านแปลงเมือง เช่นพระเจ้าสิงหนวัติ แต่ขุนเจืองเป็นผู้นำในการรวบรวมบ้านเมืองให้เป็นปึกแผ่น และเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรืออาจเรียกว่าเป็นผู้สร้างอาณาจักรโดยมีศูนย์กลางอยู่ที่ตัวผู้นำเอง ในลักษณะเช่นนี้บุคคลที่เป็นผู้นำจะต้องมีความเป็นกลางในเรื่องเชื้อชาติและเผ่าพันธุ์ เพราะบรรดาบ้านเมืองที่ถูกนำมารวมนั้นล้วนมีความแตกต่างกันทางเผ่าพันธุ์ทั้งสิ้น

ขุนเจือง เป็นสัญลักษณ์ของผู้นำทางวัฒนธรรมที่ไม่มีพรมแดนทางเผ่าพันธุ์ คือไม่เป็นบุคคลของชนกลุ่มใดๆ ดังเห็นได้จากชายาทั้งหลายมีเชื้อสายต่างๆ กัน เช่น จาม เมง (มอญ) ลาว (กาว) แกว (ญวน) ฯลฯ เท่ากับสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันทางการเมือง สังคม และวัฒนธรรม บริเวณลุ่มแม่น้ำโขงตั้งแต่สิบสองพันนา สิบสองเจ้าไทย ล้านนา ล้านช้าง จนถึงลุ่มแม่น้ำดำ-แดงในภาคเหนือของเวียดนาม ทั้งยังได้รับการยกย่องสรรเสริญจากบ้านเมืองใหญ่ๆ ที่อยู่ใกล้เคียง

บรรพบุรุษท้าวฮุ่งฯ ใน"โยนก"

มหากาพย์เรื่องท้าวฮุ่งฯ บอกว่าท้าวฮุ่งหรือขุนเจืองเป็นลูกของขุนจอมธรรมแห่งเมืองสวนตาลหรือเมืองนาคอง แต่ไม่ได้บอกว่าเมืองนี้อยู่ที่ไหน (จิตร ภูมิศักดิ์ ชี้ว่าอยู่ริมแม่น้ำโขง เหนือเมืองเชียงแสน แต่ไม่ได้อธิบายเหตุผล)

ส่วนพงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน บอกว่าขุนเจืองเป็นลูกขุนจอมธรรม เกิดที่เมืองพะเยา ภายหลังได้ครองเมืองพะเยา

มหาสิลา วีระวงส์ สันนิษฐานว่าเมืองสวนตาลหรือเมืองนาคองคือเมืองเชียงราย (จังหวัดเชียงราย) ส่วนจิตร ภูมิศักดิ์ ไม่กล่าวถึงที่เกิด แต่บอกว่าขุนเจืองเป็นกษัตริย์องค์หนึ่งของเมืองเงินยางหรือหิรัญนคร ก็คือเมืองเชียงแสน (อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย) แล้วระบุศักราชด้วยว่าอยู่ระหว่าง พ.ศ. ๑๖๖๕-๑๗๓๕ (ร่วมสมัยกับกษัตริย์ศรีสูรยวรรมันที่ ๒ ของเขมร) ภายหลังได้แยกไปตั้งหลักอยู่ที่เมืองพะเยา แต่ถึงกระนั้นขุนเจืองก็เป็นวีรบุรุษคนสำคัญของบ้านเมืองแถบลุ่มน้ำแม่กกทั้งหมด อันมีเมืองเงินยาง (เชียงแสน) เมืองเชียงราย และเมืองอื่นๆ รวมทั้งเมืองพะเยาที่อยู่ลุ่มน้ำแม่อิงด้วย

จะเห็นว่าท้าวฮุ่งฯ ถือกำเนิดและมีขอบเขต "เครือญาติ" สำคัญตั้งแต่เมืองเงินยางเชียงแสนถึงเมืองพะเยา จัดอยู่บริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา ซึ่งมีชื่อเรียกมาแตโบราณวา โยนก

(อีกฟากหนึ่งเรียกว่าบริเวณที่ราบลุ่มเชียงใหม่-ลำพูน มีบ้านเมืองเก่าแก่ที่สุดในล้านนาคือเมืองหริภุญไชยหรือลำพูน ตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง มีพัฒนาการเป็นบ้านเมืองตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๓ (หรือหลัง พ.ศ. ๑๒๐๐) อันเนื่องมาจากการขยายอิทธิพลของแคว้นละโว้ (ลพบุรี) ที่เป็นบ้านเมืองหรือรัฐขนาดใหญ่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาภาคกลาง)

โยนก สมัยโบราณหมายถึงดินแดนและประชากรบริเวณที่ทุกวันนี้เรียกว่าที่ราบลุ่มจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดพะเยา และต่อเนื่องเข้าไปถึงบางส่วนของพม่าและลาว โดยมีลำน้ำแม่กกเชื่อมแม่น้ำโขงเป็นแกน

ก่อนได้ชื่อว่าโยนก ตำนานสิงหนวติกุมาร (หรือสิงหนวัติ) กล่าวว่าบริเวณนี้เป็นดินแดน "สุวรรณโคมคำ" แต่รกร้างไปแล้ว เมื่อสิงหนวติกุมารนำไพร่บ้านพลเมืองจากนครไทยเทศมาถึง จึงสร้างเมืองใหม่ลงบริเวณนี้ แล้วให้ชื่อ "นาคพันธุสิงหนวตินคร" ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น "โยนกนครไชยบุรีราชธานีศรีช้างแส่น" (ช้างแส่น แปลว่าช้างร้อง) ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น "เชียงแสน" และเรียกพลเมืองของโยนกนครว่า "ยวน" หรือ "ชาวยวน" ต่อมาใช้โยนกเป็นชื่อแคว้นที่ประกอบด้วยเมืองเชียงราย เชียงของ และเชียงแสน ฯลฯ (ดร.วิลเลียม คลิฟตัน ดอดด์ หรือที่รู้จักกันในชื่อ "หมอดอดด์" กล่าวไว้ในเรื่อง "ชนชาติไทย" (The Thai Race - แปลโดย หลวงนิเพทย์นิติสรรค์) ถึงคำว่ายวน หาใช่ชื่อใหม่ไม่ แต่เป็นชื่อที่คนในถิ่นใกล้เคียงโดยรอบใช้เรียกคนไทยมาแต่ดึกดำบรรพ์แล้ว และพวกพม่ายังคงเรียกดินแดนตะวันออกของแม่น้ำสาละวินว่ายวน ส่วนจิตร ภูมิศักดิ์ สงสัยว่าคำที่พม่าเรียกชาวเชียงใหม่ว่ายูน ซึ่งคนไทยมักเข้าใจว่าจะเพี้ยนมาจากคำว่าไตยน หรือไทยวน นั้น แท้จริงเป็นคำภาษาพม่า ยูน แปลว่าข้าหรือทาส ในภาษาสุภาพของพม่าจะเรียกตัวเองว่า ยูนโนก แปลว่าทาสผู้ต่ำต้อย และเรียกผู้ที่พูดด้วยว่า ขิ่นพญา แปลว่าท่านนาย - ดูใน "ความเป็นมาของคำสยามฯ" : ฉบับพิมพ์ครั้งแรก ๒๕๑๙ : หน้า ๕๐๐, ๕๗๓)

ดินแดนที่เรียกว่าโยนกสมัยโบราณซึ่งเป็นถิ่นฐานของพวกยวน อยู่บริเวณที่ราบลุ่มเขตจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดพะเยาและที่ใกล้เคียงโดยรอบ มีเทือกเขาเรียกว่าดอย ขนาบตามแนวเหนือ-ใต้ มีลำน้ำเกิดจากดอยต่างๆ ไหลจากทิศตะวันตกไปลงแม่น้ำโขงทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือทั้งสิ้น ลำน้ำสำคัญได้แก่ น้ำแม่กก น้ำแม่ลาว น้ำแม่อิง ทำให้เกิดที่ราบลุ่มสำคัญๆ อย่างน้อย ๔ แห่ง อันเป็นที่ตั้งบ้านเมืองของกลุ่มโยนกโบราณหรือกลุ่มเครือญาติท้าวฮุ่งฯ

พัฒนาการของดินแดนโยนกบริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา อาจแบ่งกว้างๆ ได้ ๒ ยุค คือ

๑. ยุคก่อนรับศาสนา หรือก่อนพุทธศตวรรษที่ ๑๙ (ก่อน พ.ศ. ๑๘๐๐) มักเกี่ยวข้องกับคน ๒ พวก คือพวกที่สูงกับที่ราบ ยังไม่รับศาสนาพุทธ-พราหมณ์ นับถือผี เช่น ผีฟ้าผีแถน ผีมดผีเม็ง ฯลฯ อาจเรียกยุคนี้ว่า "ก่อนประวัติศาสตร์" เพราะยังใช้เครื่องมือหิน ท้าวฮุ่งฯ อยู่ช่วงปลายยุคนี้

๒. ยุคหลังรับศาสนา หรือหลังพุทธศตวรรษที่ ๑๙ (หลัง พ.ศ. ๑๘๐๐) มีพุทธศาสนาเป็นศาสนาหลัก เชื่อมโยงและหล่อหลอมให้ผู้คนกลุ่มต่างๆ ทั้งที่อยู่บนที่สูงและที่ราบรวมเป็นพวกเดียวกัน จนเกิดเป็นบ้านเมืองขนาดเล็กๆ ขึ้นบริเวณที่ราบลุ่ม แล้วมีพัฒนาการขึ้นเป็นบ้านเมืองใหญ่ที่ภายหลังมีชื่อเรียกในจารึกสุโขทัยหลักที่ ๒ จารึกวัดศรีชุมว่า "เชียงแสน" กับ "พะเยา"

บริเวณโยนกมีนิทานปรัมปรา เช่นตำนานสิงหนวัติ เล่าสืบกันมา ว่าในยุคก่อนรับศาสนา (หรือยุคดึกดำบรรพ์) มีคนอยู่ ๒ พวก คือพวกที่สูงเป็นกลุ่มชนพื้นเมืองดั้งเดิม กับพวกที่ราบเป็นกลุ่มชนที่เคลื่อนย้ายมาจากที่อื่น ต่อมาคนทั้ง ๒ พวกประสมกลมกลืนกันทางสังคมและวัฒนธรรม แล้วสืบเชื้อสายกลายเป็นบรรพบุรุษของผู้ก่อตั้งเมืองเชียงแสน เมืองเชียงราย เมืองพะเยา และเมืองอื่นๆ ซึ่งล้วนจัดอยู่ในกลุ่มเครือญาติท้าวฮุ่งฯ ดังมีคำอธิบายต่อไปนี้

พวกที่สูง

อยู่บริเวณป่าเขาลำเนาไพร มีแหล่งเพาะปลูกน้อย มีแหล่งน้ำหล่อเลี้ยงไม่เพียงพอ เพาะปลูกด้วยระบบที่เรียกว่า "เฮ็ดไฮ่" (ทำไร่) หรือแบบล้าหลัง คือเอาไฟเผาป่าให้ราบลงเป็นแปลงเท่าที่ต้องการ ไม่ต้องพรวน ไม่ต้องไถ อย่างดีก็เอาจอบช่วยเกลี่ยหน้าดินนิดหน่อย แล้วก็เอาไม้ปลายแหลมแทงดินให้เป็นรู เอาเมล็ดพันธุ์พืชหยอดลงทีละรูๆ แล้วก็ปล่อยทิ้งไว้ตามยถากรรม แล้วแต่ดิน ฝน และแดด แต่พันธุ์พืชหรือพันธุ์ข้าวชนิดที่ปลูกก็เป็นพันธุ์ป่าชนิดที่ไม่ต้องขวนขวายทดน้ำมาหล่อเลี้ยง พอพืชโตได้ที่มีดอกออกผลก็เก็บเกี่ยวแล้วก็ทิ้งดินแปลงนั้นให้หญ้าและต้นไม้ขึ้นรกชัฏไปตามเรื่อง ใช้ได้ครั้งเดียว ปีรุ่งขึ้นก็ขยับไปเผาป่าในที่ถัดออกไปใหม่ ขยับเวียนไปรอบทิศตามสะดวก ไม่มีใครหวงห้ามหรือจับจอง บางที ๒-๓ ปีผ่านไปก็หันกลับมาเผาที่ตรงแปลงเดิมใหม่ แต่ถ้าหากดินจืด ใช้ไม่ได้ผล ก็ย้ายหมู่บ้านกันเสียที ไปเลือกทำเลใหม่ หอบไปแต่สิ่งของสำคัญๆ ไม่มีสมบัติ (จิตร ภูมิศักดิ์ : ความเป็นมาของคำสยามฯ ๒๕๑๙ : ๒๓๘)

การเพาะปลูกแบบนี้ย่อมผลิตอาหารได้น้อย เพราะมีพื้นที่น้อยและทำได้ไม่สม่ำเสมอ ฉะนั้นนอกจากจะมีอาหารเลี้ยงคนได้น้อยแล้ว ยังเป็นเหตุให้ชุมชนต้องเคลื่อนย้ายไปตามแหล่งเพาะปลูกแห่งใหม่อยู่เสมอๆ พวกนี้จึงมีลักษณะทางสังคมเป็นแบบ "ชนเผ่า" ที่อยู่รวมกันเป็นหมู่บ้านเล็กๆ ตั้งหลักแหล่งถาวรไม่ได้ ขยายตัวเป็นบ้านเมืองก็ไม่ได้

ตำนานและพงศาวดารของล้านนาหลายฉบับเล่าว่า นานมาแล้วมีปู่เจ้าลาวจกเป็นหัวหน้าผู้คนอาศัยอยู่ที่สูงบนดอยตุง สมัยต่อมาได้ลงจากดอยสูงในหุบเขาสู่ทุ่งราบ แล้วก่อบ้านสร้างเมืองที่ภายหลังเรียกหิรัญนครเงินยางเชียงแสน แล้วปู่เจ้าลาวจกก็ได้นามใหม่ว่า ลวจักราช ครั้นสิ้นยุคลวจักราชก็มีลูกหลานหลายสิบคนถือครองบ้านเมืองสืบมาจนถึงยุคลาวเงิน เมื่อลาวเงินครองหิรัญนครเงินยางเชียงแสนอยู่ ก็อุดหนุนให้ลูกชายชื่อขุนจอมธรรม ขยับขยายแยกครัวไปสร้างบ้านแปลงเมืองใหม่ ที่เชิงเขาชมภูหรือดอยด้วน ใกล้แม่น้ำสายตาหรือน้ำแม่อิง แล้วเรียกเมืองใหม่นี้ว่า ภูกามยาว หรือพะเยา

ขุนจอมธรรมกษัตริย์เมืองพะเยา ทรงมีโอรส ๒ องค์ คือขุนเจืองเป็นพี่ และขุนชองเป็นน้อง เมื่อสิ้นขุนจอมธรรมแล้ว ขุนเจืองผู้พี่ได้ครองเมืองพะเยา เป็นกษัตริย์ที่มีอานุภาพมากสามารถปราบปรามบ้านเล็กเมืองน้อยในเขตลุ่มน้ำแม่กก แม่สาย แม่วัง และแม่น้ำโขงฟากตะวันออก แล้วแผ่อำนาจไปรวบรวมพวกแกวหรือญวนเข้าด้วยกัน ต่อจากขุนเจืองอีกหลายชั่วคนก็ถึงยุคพญางำเมืองครองเมืองพะเยา

พงศาวดารโยนกอธิบายว่าปู่เจ้าลาวจกเป็นพวกละว้า ตั้งเคหสถานเป็นหมู่ๆ อยู่ตามแนวภูเขา "มีหัวหน้าเรียกกันว่าปู่เจ้าลาวจก เหตุผู้เป็นหัวหน้ามีจก คือจอบขุดดินมากกว่า ๕๐๐ เล่มขึ้นไปสำหรับแจกจ่ายให้บริวารเช่ายืมไปทำไร่" ฉะนั้นปู่เจ้าลาวจกก็คือพวกลัวะ (หรือละว้า) ซึ่งเป็นกลุ่มชนอาศัยอยู่บนที่สูงที่ดอยตุง มีความรู้ในการถลุงแร่เช่นเหล็ก เพราะ "จก" แปลว่าจอบขุดดิน แต่ที่ดอยตุงโดยเฉพาะบริเวณที่ประดิษฐานพระธาตุดอยตุงเป็นเทือกเขาสูง และไม่พบร่องรอยและหลักฐานเกี่ยวกับการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์สมัยโบราณ เช่น เครื่องมือหินขัด แต่จะพบตามเนินเขาเตี้ยๆ มากกว่า เพราะฉะนั้นจึงไม่น่าเชื่อว่ายุคแรกๆ จะมีผู้คนอาศัยอยู่บนดอยตุง แต่เป็นความเชื่อของผู้เขียนตำนานในสมัยหลังๆ ที่โยงเรื่องลาวจกที่เป็นลัวะให้เข้ากับพุทธศาสนาคือพระธาตุดอยตุงที่สร้างสมัยหลัง

อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม อธิบาย ว่าการตั้งถิ่นฐานในยุคแรกๆ ควรอยู่บริเวณที่เกิดเป็น "เมือง" ขึ้นมากกว่า เพราะมีร่องรอยของเวียงโบราณที่เชิงดอยตุงใกล้ฝั่งลำน้ำแม่สายที่กั้นเขตแดนไทย-พม่าในปัจจุบัน บริเวณนี้มีร่องรอยของเหมืองแดงที่เจ้านายให้ขุดขึ้นเพื่อการเกษตรของประชาชน รวมทั้งร่องรอยการขยายตัวของชุมชนไปทางตะวันออกสู่ริมฝั่งแม่น้ำโขง อันได้แก่เวียงพานคำ (ที่อำเภอแม่สาย) พระธาตุปูเข้า และเวียงที่ไม่ปรากฏชื่ออยู่ใต้ธาตุปูเข้าลงมา รวมทั้งตัวเวียงเชียงแสนที่เชื่อกันว่าเป็นเมืองหิรัญนครเงินยางซึ่งอยู่ไม่ห่างจากเวียงปรึกษาของกลุ่มสิงหนวัติ ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นการเกิดของเมืองและชุมชนที่ต้องอาศัยทางน้ำ ที่ราบลุ่ม และเส้นทางคมนาคมที่จะติดต่อไปยังบ้านเมืองอื่นๆ ได้รอบด้าน

ส่วนบริเวณลุ่มน้ำอิงตั้งแต่ต้นน้ำที่อำเภอพาน จังหวัดเชียงราย จนถึงปลายน้ำที่อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย พบเครื่องมือหินและ "หินตั้ง" ตามไหล่เขาและที่สูงจำนวนมาก แล้วยังพบร่องรอยประเพณีพิธีกรรมเกี่ยวกับผีอีกด้วย แสดงให้เห็นว่าแถบลุ่มน้ำอิงเคยเป็นถิ่นฐานของผู้คนบนที่สูงมาก่อนช้านานแล้ว อย่างน้อยก็ก่อนรับศาสนาหรือก่อนพุทธศตวรรษที่ ๑๘ ดังที่ตำนานเรียกว่าพวกกล๋อม ซึ่งน่าจะสัมพันธ์กับกลุ่มท้าวฮุ่งหรือขุนเจือง

สรุปว่าดินแดนโยนกหรือบริเวณที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา มีผู้คนบนที่สูงแพร่กระจายอยู่บนดอยเตี้ยๆ มาตั้งแต่ดึกดำบรรพ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งตั้งถิ่นฐานอยู่ก่อนพุทธศตวรรษที่ ๑๙ หรือก่อนรับศาสนาแล้ว

นอกจากบริเวณลุ่มน้ำแม่อิงในแอ่งเชียงราย-พะเยาแล้ว วัฒนธรรม "หินตั้ง" ที่ยังมีอยู่ในภาคเหนือของประเทศลาวด้วย

ดวงเดือน บุนยาวง เล่าว่าที่บ้านนาแล เมืองหัวเมือง แขวงหัวพัน (สปป.ลาว) มี "หินตั้ง" หลายกลุ่มฝังอยู่ตามเนินเขา (ระดับสูงประมาณ ๕๐๐ เมตรจากระดับน้ำทะเล) บางกลุ่มมีมากกว่า ๑๐ หลัก (ก้อน) ขนาดใหญ่สูงราว ๒ เมตรเศษ ใกล้ๆ กลุ่ม "หินตั้ง" มีหลุมกว้างและลึก ที่ปากหลุมปิดด้วยแผ่นหินสีขาวรูปวงกลมเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๑ เมตรเศษ

นักโบราณคดีชาวฝรั่งเศสเคยเข้ามาตรวจสอบ แล้วขุดพบกระดูกฟันมีร่องรอยเผาไหม้ พบกำไลหินและของใช้อื่นๆ ทำด้วยหินฝังรวมอยู่ในหลุมที่ปิดด้วยแผ่นหินใกล้ๆ กับกลุ่ม "หินตั้ง" สิ่งของเหล่านี้คล้ายกับที่พบอยู่กับ "ไหหิน" ที่ทุ่งไหหิน แขวงเชียงขวาง ซึ่งน่าจะมีอายุอยู่เมื่อราว ๓,๐๐๐ ปีมาแล้ว

นักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีลงความเห็นว่า บริเวณ "หินตั้ง" เป็นที่ฝังกระดูกของบรรพบุรุษ ซึ่งดวงเดือน บุนยาวง สันนิษฐานว่าเป็นพิธีฝังศพครั้งที่สองหลังจากมีการเผามาแล้วในครั้งแรก ทั้งนี้เพราะกระดูกมนุษย์ที่พบในหลุมมีร่องรอยเผาไหม้

เมื่อมีพิธีฝังศพ (ครั้งที่สอง) จะมีการฆ่าสัตว์เช่นวัว, ควายเซ่นไหว้บูชาบรรพบุรุษ บรรดา "หินตั้ง" เป็นที่ผูกเชือกล่ามสัตว์ที่นำมาฆ่าบูชายัญ ฉะนั้น "หินตั้ง" จึงเป็นแหล่งศักดิ์สิทธิ์ที่วิญญาณบรรพบุรุษกับวิญญาณสัตว์ที่ถูกฆ่าจะมาสิงสถิตเพื่อคอยดูแลปกป้องคุ้มครองเผ่าพันธุ์ลูกหลานสืบมา

การพบวัฒนธรรม "หินตั้ง" ทั้งในภาคเหนือของไทยและภาคเหนือของลาวดังกล่าวมา แสดงว่ากลุ่มชนบนที่สูงทั้งสองฝั่งโขงมีความสัมพันธ์ไปมาหาสู่กันแล้วตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์ ในสมัยหลังก็ยังเคลื่อนย้ายไปมาถึงกัน ซึ่งอาจารย์พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ (ผู้เชี่ยวชาญฯ กรมศิลปากร) พบจารึกเมืองพะเยาสมัยต้นๆ ออกชื่อ "เซ่า" ที่หมายถึงหลวงพระบาง (จารึกเมืองพะเยา, มติชน-ศิลปวัฒนธรรม จัดพิมพ์ถวายวัดศรีโคมคำ จังหวัดพะเยา, พ.ศ. ๒๕๓๘)

นอกจากนั้นตำนานพระเจ้าตนหลวงแห่งเมืองพะเยายังบันทึกว่าครั้งหนึ่งชาวเมืองพะเยาสมัยโบราณเคยหนีการรุกรานของพม่าไปอยู่หลวงพระบาง และทุกวันนี้ยังมีพิธีเลี้ยงผี (บรรพบุรุษ) ที่หอผี "เจ้าพ่อล้านช้าง" ซึ่งมีหลักผูกสัตว์เพื่อฆ่าบูชายัญอยู่ที่บ้านถ้ำ อำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา

หลักฐานเหล่านี้สอดคล้องกับโครงเรื่องท้าวฮุ่งฯ ที่แผ่อำนาจไปถึงเมืองปะกันคือเมืองเชียงขวาง ซึ่งครอบคลุมทั้งแขวงเชียงขวางกับแขวงหัวพันทางภาคเหนือของลาว

พวกที่ราบ

อยู่บริเวณที่ราบลุ่มในหุบเขา ที่ราบลุ่มแม่น้ำ และที่ราบตามชายฝั่งทะเล ซึ่งเหมาะแก่การเพาะปลูกกว้างขวางกว่าเขตที่สูงมีน้ำท่วมถึง หรือมีการชักน้ำเข้ามาหล่อเลี้ยงพืชพันธุ์ที่เพาะปลูกได้ ทำให้มีโคลน หรือตะกอนจากที่อื่นๆ เข้ามาทับถมกลายเป็นปุ๋ยธรรมชาติ ที่ดินจึงมีความอุดมสมบูรณ์เสมอๆ ทุกๆ ปี จนไม่ต้องโยกย้ายไปหาที่เพาะปลูกใหม่ และสามารถเก็บเกี่ยวพืชผลได้เต็มเม็ดเต็มหน่วยพอเลี้ยงคนได้จำนวนมาก ทั้งมีส่วนเกินพอที่จะนำไปแลกเปลี่ยนสิ่งของกับชุมชนอื่นๆ ด้วย

ด้วยเหตุดังกล่าวจึงทำให้ท้องถิ่นนั้นๆ มีผู้คนหนาแน่นขึ้นเรื่อยๆ ในที่สุดก็มีการแบ่งงานกันทำกิจกรรมเฉพาะ รวมทั้งมีโอกาสร่วมมือในกิจการงานด้านต่างๆ เช่น การทดน้ำ หรือระบายน้ำเพื่อการเพาะปลูก การติดต่อแลกเปลี่ยนสิ่งของกับชุมชนอื่น และการขยายตัวของชุมชนไปยังบริเวณใกล้เคียง ฉะนั้นเขตนี้จึงมักมีพัฒนาการของชุมชนที่เป็น "หมู่บ้าน" ขึ้นเป็น "เมือง" แล้วก้าวหน้าเป็น "รัฐ" และ "อาณาจักร" ได้ แต่ก็มิได้หมายความว่าทุกหนทุกแห่งในเขตที่ต่ำ จะมีโอกาสพัฒนาขึ้นเป็นบ้านเมืองจนเป็นรัฐและเป็นอาณาจักรได้เหมือนกันหมด เพราะยังมีข้อแตกต่างกันด้านอื่นๆ ที่อาจเป็นทั้งสิ่งเอื้ออำนวยและข้อจำกัดอีก

พวกตั้งถิ่นฐานอยู่ที่ราบในยุคหนึ่งเป็นพวก "สิงหนวัติ" ตำนานสิงหนวัติเล่าว่ากษัตริย์เทวกาลครองนครไทยเทศ (หรือ "เมืองราชคฤห์นครหลวง") มีราชบุตรคนโตชื่อพิมพิสารราช ราชบุตรคนที่สองชื่อสิงหนวัติ ต่อมาได้แบ่งราชสมบัติให้พิมพิสารราชครองนครไทยเทศ ส่วนสิงหนวัติให้ "แยกครัว" ไปก่อบ้านสร้างเมืองใหม่ แสดงว่าสิงหนวัติเป็นราชบุตรผู้ถ้วน (คนที่สอง) ของกษัตริย์เทวกาล นครไทยเทศแห่งลุ่มน้ำสาละวิน (ชาวบ้านเรียกแม่น้ำคง แต่ตำนานเรียกแม่น้ำสาระพู) ซึ่งอยู่ทางตอนเหนือของพม่า

ต่อมาสิงหนวัติเสด็จออกจากนครไทยเทศข้ามแม่น้ำสาละวินลงมาทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ถึงลุ่มแม่น้ำโขงอันเป็นเขตแดนแคว้นสุวรรณโคมคำที่ร้างไปแล้ว ขณะนั้นมีแต่พวกมิลักขุหรือลาวกะยูคือปู่เจ้าลาวจกอาศัยอยู่ตาม "ซอกห้วยราวเขาภูดอย" จึงสร้างหลักแหล่งตั้งถิ่นฐานใหม่ให้ชื่อเมืองโยนกนาคพันธุสิงหนวัตินคร แล้วรวบรวมพวกมิลักขุมาอยู่ในอำนาจ จากนั้นปราบปรามพวก "กล๋อม" หรือ "กรอม" ที่อยู่ใกล้เคียง เมื่ออยู่ได้ระยะหนึ่งก็เปลี่ยนชื่อเป็นเมืองโยนกนครราชธานีไชยบุรีศรีช้างแสน

บริเวณที่พวกสิงหนวัติมาตั้งถิ่นฐานนั้น เอกสารระบุว่า "มีสถานที่อันราบเพียงเรียงงาม มีแม่น้ำใหญ่ แม่น้ำฮาม น้ำน้อยมากนัก...อันจักสร้างไร่แต่งนาดีนักแล" แสดงว่าเป็นที่ราบลุ่มหรือเขตที่ต่ำ

เชื้อสายสิงหนวัติปกครองเมืองโยนกสืบมาอีกนาน แล้วถูกพวก "กล๋อม" รุกราน จนต้องหนีไปอยู่กับตระกูลลาวจกที่เมืองเวียงสีทวง จึงเกิดพรหมกุมารหรือพระเจ้าพรหมมาปราบปรามพวก "กล๋อม" สำเร็จแล้วขยายอำนาจออกไปหลายทิศทาง ต่อมาเมืองโยนกถูกรุกรานจากบ้านเมืองทางทิศตะวันตก (มอญ ไทยใหญ่) ทำให้เชื้อสายสิงหนวัติต้องหนีลงไปทางใต้ หลังจากนั้นแคว้นโยนกก็ล่มสลาย

ในที่สุดแล้วพวกที่สูงกับพวกที่ราบก็ผสมกลมกลืนกัน

พวกที่สูงมีความรู้และชำนาญในการถลุงโลหะ ดังตำนานบอกว่าปู่เจ้าลาวจกมีจอบ (ทำด้วยโลหะ เช่นเหล็ก) มากกว่าใครๆ ส่วนพวกที่ราบมีความรู้และชำนาญการทำนาปลูกข้าวในที่ลุ่ม ทั้งสองพวกนี้มีการแลกเปลี่ยนสิ่งของกันตลอดเวลา จนถึงระยะเวลาหนึ่งพวกที่สูงก็ลงมาอยู่ที่ราบ ดังตำนานเล่าว่าปู่เจ้าลาวจกเป็นหัวหน้าผู้คนอาศัยอยู่บนที่สูงได้เคลื่อนย้ายลงสู่ที่ราบแล้วก่อบ้านสร้างเมืองชื่อ "หิรัญนครเงินยางเชียงแสน" ปู่เจ้าลาวจกจึงได้นามใหม่ว่า "ลวจักราช" ถือเป็น "ต้นตระกูลลาว" ทั้งลาวล้านนาและลาวล้านช้าง (พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน)

ครั้นสิ้นลวจักราช ก็มีลูกหลานหลายสิบคนถือครองบ้านเมืองสืบมาจนถึงยุค "ลาวเงิน" ลาวเงินให้ลูกชายชื่อ "ขุนจอมธรรม" ขยับขยายไปสร้างบ้านแปลงเมืองใหม่ที่เชิงเขาชมภูหรือดอยด้วนใกล้แม่น้ำสายตา หรือน้ำแม่อิง ซึ่งเป็นบริเวณที่มีผู้คนบนที่สูงอาศัยอยู่ตามเนินเขาลูกเตี้ยๆ เต็มไปหมด พวกนี้น่าจะเป็นพวกลัวะหรือข่าที่พูดตระกูลภาษามอญ-เขมร ต่อมาภายหลังจึงเปลี่ยนไปพูดภาษาตระกูลไทย-ลาว เมื่อสร้างเมืองแล้วให้เรียกเมืองใหม่นี้ว่า "ภูกามยาว" หรือ "พะเยา"

นี่คือการผสมกลมกลืนทางสังคมและวัฒนธรรมของพวกที่สูงกับพวกที่ราบ แล้วกลายเป็นบรรพบุรุษของท้าวฮุ่งหรือขุนเจือง ฉะนั้นจะบอกว่าท้าวฮุ่งฯ เป็นตระกูลมอญ-เขมรก็ถูก หรือเป็นตระกูลไทย-ลาวก็คงไม่ผิด เพราะในมหากาพย์เรื่องท้าวฮุ่งฯ ระบุร่องรอยความสัมพันธ์ของ ๒ ตระกูล คือแม่เป็นมอญ-เขมร ส่วนพ่อเป็นไทย-ลาว ดังนี้

อาณาเขตของเมืองสวนตาลหรือเมืองนาคอง อันเป็นเมืองของพ่อแม่ท้าวฮุ่งฯ มีอาณาเขตติดต่อกับเมืองเม็งก็คือเมืองมอญ มีโคลงว่า "บุรีเท้าเมืองเม็ง มนุษยโลก" ทั้งป้ากับแม่ท้าวฮุ่งฯ ล้วนเป็นมอญ เพราะเลี้ยงผีเม็ง และเรียกเมียชื่อนางง้อม (ลูกสาวของป้า) ว่านางเม็ง, นางมอญบ้าง ลูกเม็ง, ลูกมอญบ้าง (ดู จิตร ภูมิศักดิ์) นี่เท่ากับสายแหรกข้างแม่เป็นตระกูลมอญ-เขมร

แต่สายแหรกข้างพ่อของท้าวฮุ่งฯ น่าจะเป็นตระกูลไทย-ลาว เพราะนับถือแถนเป็น "ผีด้ำใหญ่" เมื่อทำพิธีบนบานขอลูกก็ขอกับแถน มีโคลงว่า

จิ่งจัก ทวนความเท้าเถิงแถน ดาด่วน

ขอลูกแก้วบุญเกื้อ เกิดมา ฯ

เมื่อคลอดท้าวฮุ่งฯ ก็เปรียบเทียบว่างามเหมือนลูกแมน มีโคลงว่า "นางก็ ประสูติแก่นแก้วงามแม้ง ลูกแมน" ซึ่งเป็นพวกเดียวกับแถน

ด้วยเหตุนี้เอง ทั้งพวกมอญ-เขมร เช่น พวกข่า (ข้า), ลัวะ (ละว้า) ฯลฯ และพวกไทย-ลาว ต่างก็อ้างอิงท้าวฮุ่งหรือขุนเจืองว่าเป็นบรรพบุรุษของพวกตน

สงคราม
"ความทรงจำ"

เท่าที่เล่าเรื่องเรียงลำดับมาทั้งหมด จะเห็นว่า พระเจ้าพรหม กับขุนเจือง เป็น "วีรบุรุษในตำนาน" ทั้งคู่ แต่อยู่ในความทรงจำของคนต่างพวก ต่างเผ่า หรือต่างพันธุ์

ถ้าพิจารณาจากเอกสาร จะเห็นว่าขุนเจืองเป็นตำนานเก่าแก่มีมาก่อน เป็นที่ยอมรับกว้างขวางครอบคลุมกลุ่มชนเผ่าพันธุ์ต่างๆ ทั้งสองฝั่งโขง (ตอนบน) กล่าวได้ชัดเจนว่าขุนเจืองเป็นวีรบุรุษทางวัฒนธรรมข้ามพรมแดนเผ่าพันธุ์สองฝั่งโขง แต่อยู่ในความทรงจำอย่างเหนียวแน่นในกลุ่มชนตระกูลมอญ�เขมร เช่น พวกลัวะ กับพวกข่า

ส่วนพระเจ้าพรหม เป็นตำนานใหม่กว่า เพิ่งมีขึ้นทีหลัง แพร่หลายอยู่ในความทรงจำของกลุ่มชนตระกูลไทยลาวเท่านั้น เช่น พวกไทยใหญ่ จึงน่าเชื่อว่าตำนานเรื่องพระเจ้าพรหมได้ต้นแบบไปจากเรื่องขุนเจือง

ปัญหาน่าคิดต่อไป คือเกิดอะไรขึ้นกับชน ๒ ตระกูล? ถึงสร้างตำนาน "วีรบุรุษ" ขึ้นมา ๒ เรื่อง แล้วแยกยกย่องกันคนละเรื่อง แต่มีโครงเรื่องสำคัญอย่างเดียวกัน

คำตอบโต้งๆ แท้ๆ แน่นอน คงไม่มี ตอบไม่ได้ แต่มีร่องรอย มีเบาะแสบางอย่างพอจะประมวลมาอธิบายได้บ้าง จะมากหรือน้อย จะจริงหรือลวง ก็ลองดูก่อน ต่อไปนี้

แต่ก่อนคนเราไม่ได้โง่ แต่มีวิถีชีวิตความเป็นอยู่อย่างง่ายๆ รวมกันเป็นชุมชนหมู่บ้านขนาดเล็กกระจัดกระจาย ในท่ามกลางสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติอุดมสมบูรณ์

พวกที่สูง "เฮ็ดไฮ่" คือทำไร่เลื่อนลอย ส่วนพวกที่ราบ "เฮ็ดนา" คือทำนาทดน้ำ ทั้งสองพวกนับถือผีต่างกัน ผีใครผีมัน ไม่ปะปนกัน แต่มีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกันทางเศรษฐกิจ คือแลกเปลี่ยนสิ่งของซึ่งกันและกัน แล้วเกี่ยวดองกันทางสังคม คือแต่งดองหรือแต่งงานกันด้วย แต่ก็ขัดแย้งกันบ้างซึ่งถือเป็นปกติ บางคราวถึงขนาดยกพวกยกเผ่าเข้าโรมรันพันตูสู้รบกันก็มี

เริ่มจากชุมชนหมู่บ้านขนาดเล็ก เมื่อนานเข้าก็ขยายเป็นหมู่บ้านขนาดใหญ่ เพราะมีผู้คนเคลื่อนย้ายมาอยู่ด้วยกันมากขึ้น ทำให้ต้องมี "หัวหน้า" เป็นผู้นำ ทำหน้าที่ตัดสินใจเรื่องสำคัญๆ เป็นส่วนรวมของชุมชนหมู่บ้าน

เมื่อหมู่บ้านขยายตัวใหญ่ขึ้นก็กลายเป็นเมือง มีการก่อบ้านสร้างเมือง หรือสร้างบ้านแปลงเมืองระดับต่างๆ กัน มีบ้านเล็กบ้านใหญ่ แล้วมีเมืองเล็กเมืองใหญ่ กระจัดกระจายอยู่ทั่วไปบนเส้นทางคมนาคม และในแหล่งอุดมสมบูรณ์

มีบ้านมากขึ้น มีเมืองมากขึ้น ความขัดแย้งย่อมมีมากขึ้นตามมาด้วย เพราะพูดภาษาต่างกันก็มี นับถือผีต่างกันก็มาก ทำให้เกิดมีผู้ตั้งตนเป็นใหญ่ที่ใหญ่กว่าคนอื่นๆ ขึ้นมา พยายามรวบรวมบ้านต่างๆ กับเมืองต่างๆ รวมเข้าด้วยกันให้เป็นน้ำหนึ่งใจเดียว หรือเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน จะได้ไม่ขัดแย้งแข่งอำนาจกัน

คนที่พยายามตั้งตนเป็นใหญ่กว่าคนอื่นๆ มีหลายคราว และมีหลายคน แต่คนที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางชื่อเจือง ภายหลังเรียกกันทั่วไปว่าขุนเจือง พวกลื้อเรียกพญาเจิง แต่พวกลาวเรียกท้าวฮุ่ง

การที่เรียกชื่อเจืองต่างกัน เพราะผู้คนหลายเผ่าหลายพันธุ์หลายภาษาหลายสำเนียง ต่างยกย่องให้เป็นใหญ่กว่าใคร จึงต่างก็เรียกชื่อตามภาษา ตามสำเนียง และตามประเพณีของเผ่าพันธตนที่ต่างจากเผ่าพันธุ์อื่น

ความยิ่งใหญ่ของเจือง เห็นได้จากเมื่อตายไปแล้วก็ยังได้รับยกย่องอย่างสูงให้เป็นผีบรรพบุรุษ เรียกผีเจือง ถือเป็นผีใหญ่ที่สุดกว่าตนอื่นๆ ที่เคยเชื่อถือมาแต่ก่อน (พวกนี้ยังไม่รู้จักพระพุทธเจ้า ยังไม่นับถือพุทธ)

ต่อมามีคนกลุ่มใหม่พวกหนึ่ง เคลื่อนย้ายจากฝั่งตะวันตกของแม่น้ำคง (คือแม่น้ำสาละวิน) ข้ามแม่น้ำคงเข้าไปตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณที่ราบริมแม่น้ำโขง (เขตเชียงแสนเชียงราย)

คนกลุ่มใหม่พวกนี้รู้จักพระพุทธเจ้า รู้จักพระพุทธศาสนา รู้จักนับถือพุทธที่แพร่หลายจากชมพูทวีปเข้ามาทางลุ่มแม่น้ำอิรวดี-สาละวิน ก็ยกย่องคติพุทธติดเข้าไปด้วย จากนั้นลงมือก่อบ้านสร้างเมือง หรือสร้างบ้านแปลงเมือง ลงบริเวณที่แวดล้อมด้วยผู้คนเผ่าพันธุ์เก่าที่เคารพนับถือเจืองอย่างเหนียวแน่นมาก่อนแล้ว ทำให้เกิดการปะทะกันทางสังคมและวัฒนธรรม

การปะทะกันมีทั้งด้านดีและด้านร้าย ด้านดีก่อให้เกิดความก้าวหน้า ขยายเผ่าพงศ์วงศ์วานว่านเครือเชื้อสายออกไปกว้างขวาง ด้านร้ายคือส่อเสียดเบียดเบียนรุกรานหาญหัก แล้วขับไล่ไสส่งสู้รบ เอาชนะคะคานกัน ดังมีตัวอย่างในตำนานสิงหนวติกุมาร ว่าพระยาขอมดำเมืองอุโมงคเสลายึดได้เมืองโยนกนาคนคร แล้วขับเจ้าเมืองโยนกไปอยู่ที่อื่น

พวกเผ่าพันธุ์เก่านับถือผี มีเจืองเป็นวีรบุรุษที่เข้มแข็งอาจหาญ เป็นศูนย์รวมมีพลังกว้างขวาง

พวกเผ่าพันธุ์ใหม่นับถือพุทธ แต่ไม่มีวีรบุรุษ เลยต้องสร้าง "พรหม" ขึ้นมาเป็นวีรบุรุษ ต่อมาเรียกพรหมกุมาร แล้วยกขึ้นเป็นพระเจ้าพรหม มีสิ่งของคู่บุญบารมีอย่างเจือง คือช้างพานคำ กับฆ้อง แล้วเรียกตัวเองว่าไทหรือไต เพื่อให้ต่างจากเผ่าพันธุ์อื่นที่ไม่ได้นับถือพุทธ

ในที่สุด "พรหม" กลายเป็นวีรบุรุษ เป็นศูนย์กลางของพวกเผ่าพันธุ์ใหม่ที่อยู่ในตระกูลไทย-ลาว เป็นผู้นำขับไล่พวกขอมดำสำเร็จ ในตำนานสิงหนวติกุมาร บอกว่าพรหมกุมารกำจัดพญาขอมดำและพวกขอมบริวารทั้งหลาย หนีลงไปทางทิศใต้ พรหมกุมารตามพิฆาตเข่นฆ่า จนร้อนถึงพระอินทร์ต้องเนรมิตกำแพงหินกั้นกางขวางหน้าไว้ เพื่อช่วยชีวิตพวกขอมดำมิให้สูญเผ่าพันธุ์เก่าที่เคารพนับถือเจือง

แต่นั้นสืบมา พวกเผ่าพันธุ์ใหม่ในตระกูลไทย-ลาว นับถือพุทธก็เป็นใหญ่ในโยนก ครอบครองแว่นแคว้นแดนดินถิ่นฐานของเจืองทั้งหมด ชื่อของพระเจ้าพรหมกลายเป็น "วีรบุรุษในตำนาน" ยิ่งใหญ่เหนือกว่าเจือง และเหนือกว่าใครๆ ในความทรงจำของพวกที่เรียกตัวเองว่า ไต-ไท-ไทย